Branders: Triomf

‘n Gesiene vriendin kom kuier. Ons praat oor die weer, die droogte, die leë damme en die waterbeperkings. Ons wyn – en ons praat word dieper. Oor klein winkeltjies wat hul gatte sien op elke dorp en waar ook al. Oor goedgelowige mense wat van Gauteng af Kaap toe kom en dink hulle gaan die jackpot strike met nóg ‘n haarsalon of ‘n tools hiring of ‘n verfplek of ‘n kêffie wat eendag ‘n restaurant gaan word.

Ons wyn nog. En ons praat raak aan die onderkant van die put. Diep. Baie diep. Oor Zuma en Mbeki en Malema. Oor mense wat nie krag of water het nie. Oor die gemors van mense wat bosse toe moet gaan met koerantpapier of ‘n mieliestronk om hulself weer menslik te maak.

En skielik sê hierdie gesiene vriendin: Agaat. Marlene van Niekerk. Het jy dit al gelees?

Nee, ek het nie. Jy móét, sê sy. En jy sal dit meer as een keer moet lees om die bril by die ore uit te kry.

Sy vertel die verhaal in intense besonderhede, haar oë toe, haar purper lippe gloei van ek weet wat jy nie weet nie. Van die huishulp wat die miesies geword het. En die miesies wat haarself moes oorgee aan ‘n nuwe orde van afhanklikheid.

Ons wyn nog. En ek gooi ‘n teenvoeter: Triomf. Ook Marlene van Niekerk. Het jy dít al gelees? Nee, sy het nie. Kan ek dit by jou leen? vra sy.

‘n Paar dae later bel die vriendin. Jy kan Triomf maar vir jou kry, sê sy. Ek het so vier, vyf  bladsye gelees. Dis nie my mense nie. Ek wil nie oor hulle lees nie. Dis net nie ek nie.

Nou wie is “ek” nou eintlik? Ek het gedog ons almal ken iewers ‘n antie met ‘n housecoat, ‘n uncle wat sy koerant op die toilet lees, ‘n rebelse kind wat droom van ontsnap, ‘n ou toppie wat net sit en wag om te hoor of daar polonie of dalk kaas op sy volgende bordjie kos sal wees.

Dis menswees. Of jy nou ‘n gesiene vriendin of ‘n huishup of ‘n miesies of ‘n jammergat is.

Vat my ouma. Vasgevang en alleen in ‘n ouetehuis op die platteland. Op 98 agter tralies sodat sy nie van die bed af val nie. Sy kan skaars sien, sy hoor sleg, loop kan sy nie meer loop nie. Sy weet nie aldag wat sy sê nie. En ás sy iets sê, herhaal sy daai sinsnede soveel keer dat jy voel jy wil liewer gang-af hardloop.

Herken? Nie sommer nie. Hellou mammie, weet jy wie ek is? vra my ma. Ek kan nie onthou nie, sê ouma. En hier is Ian, onthou jy hom nog? Hy’t ons al die pad van die Kaap af gebring om vir jou te kom kuier. Ek weet nie, sê ouma. Wie is hierdie man? Ek ken hom nie.

Dis jou kleinseun Ian, sê my ma. Ek weet nie, sê ouma. Ek kan nie onthou nie. Ek ken hom nie. Wanneer kom hulle met die kos?

Ouma se gesig is nie meer die vrou op die foto wat op my side board staan nie. Dis vervalle, ‘n slap vel, vol rimpels, ‘n onvervulde moegheid skuil in haar oë. Sy is daar in haar bed in die piepklein, vierkantige kamertjie, maar sy is nie eintlik meer daar nie.

Hulle het haar klaar ontruim. Haar bedkassie weggevat, haar yskassie gestoor, haar outydse stoele laat verwyn, haar handsak met haar ID en ‘n bietjie kontant aan die hemele oorgegee. Haar woning het ‘n sel geword. Dead woman walking.

Hoe laat is dit? vra sy. Het julle vir julle ook kos bestel? Julle moet binne gaan eet. Wanneer kom hulle met my kos?

Sy lê net op haar regtersy. Wanneer jy aan haar raak, kerm sy eina-eina. Sy het seer. Sy kan skaars beweeg. Hoe laat is dit? vra sy weer. Wanneer bring hulle my kos?

Hulle bring haar kos. Hulle woel ‘n plastiek tafeltjie oor haar bors en plak die bord en ‘n lepel en ‘n plastiek beker met tee voor haar neer. En hulle loop. Te hel met ouma.

Ons help haar opskuif teen haar kussings sodat sy kan eet. Glibberige groente en ‘n souserige konkoksie met fyn vleis waarmee jy gaan sukkel om enige eetplek oop te hou.

Sy wil nie gevoer word nie. Sy vra weer: het julle vir julle kos bestel? Julle moet binne gaan eet.

Sy eet. Of liewer: sy probeer. Maar sy kry nie met die lepel geskep of om kos in haar mond te kry nie. Maar sy hou aan. Het julle kos bestel? Julle moet binne gaan eet.

Vir die eerste keer sien ons die knop. ‘n Helse bult aan haar linker sy. Dit laat die dun kombersie oor haar lyf sommer so regop staan.

Ma, sê ek, ek gaan gang toe. Ma moet kyk wat hier aan die gang is. Ouma is nie meer ouma nie.

Ek staan in die gang, ouma se deur toegemaak. Ek stap kar toe om te kyk vir SMS’e en sit toe sommer die foon af. Ek kyk terug, ouetehuis toe, en ek sien op die stoep tonele wat op sigself ‘n triomf is: ou mense in rolstoele, lewend met looprame, kieries en krukke op en af. En ek huil. Nie hardop nie. Net trane.

Haar linkerheup is heeltemal uit potjie uit, sê my ma terug in ouma se kamer. Dit sit hier bo teen haar lyf, is dié dat sy pyn het en nie kan beweeg nie. Ian, hulle sorg nie goed vir my ma nie. Hulle wag net dat sy moet dood sodat hulle haar kamer vir iemand anders kan gebruik.

Ons doen navraag. Nee, sê die verpleegster aan diens, die heup is gejinx toe sy laas geval het, daar is niks wat ons vir haar kan doen nie.

Het julle ‘n dokter laat kom? Het julle haar hospitaal toe geneem? Het julle plate laat neem? En hoekom weet ons niks van hierdie dinge nie?

Maar ek sê mos, daar is niks meer wat ons vir haar kan doen nie.

Uiteindelik moet ons groet. Onvergenoegd, maar ons moet ry. Ek soen vir ouma, ek voel die sagte lippe, ek sien die water in haar oë. Ek hou haar hande vas, daardie eens sterk hande wat ‘n leeftyd se kilometers agter die rug het.  

‘n Week later stuur hulle al haar klere en hougoed na ons toe in die Kaap. Al haar goed, wel, dit wat oor is daarvan. Nou het sy niks nie. Dis asof sy daar, lewend, in ‘n eensame grafkelder lê.

Daar in haar klein, verkrompte kamertjie. Sy is op pad om nog 99 te haal. En dan durf iemand sê “Triomf is nie vir my nie”.